English
I. Dünya Savaşı, 28 Temmuz 1914 tarihinde başlayıp 11 Kasım 1918 tarihinde sona eren Avrupa merkezli küresel bir savaştır. 1917'de Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa katılmasına kadar bu savaş ABD basınında “Avrupa Savaşı” [1], Avrupa’da ise “Büyük Savaş” olarak adlandırılmıştır. Savaşın taraflarından biri olan Osmanlı İmparatorluğu'nda genel savaş anlamında “Harb-i Umumi”, halk arasında ise “Seferberlik” olarak adlandırılmıştır [2].
Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasına; Fransız Devriminin etkisiyle gelişen milliyetçilik akımları ve buna bağlı olarak bağımsızlık isyanlarının artması, devletlerarası bloklaşma, ham madde ve pazar arayışı, silahlanma yarışının hızlanması ve sömürgecilik başta gelen nedenler olarak sayılab ilir. Ancak dünyanın 19.yy.dan beri devam eden silahlanma politikalarının bu savaşın ana nedenlerinden biri olduğu kabul edilmektedir [3].
Yeni silah teknolojilerindeki ilerlemeye karşılık, savunma tekniklerinin bu paralelde gelişmemesi savaşa katılan yaklaşık 9 milyon asker ve 13 milyona yakın sivil insanın hayatını kaybetmesinin ana nedenlerinden biri olmuştur [4]. I. Dünya Savaşı’ndan önceki savaşlar genellikle piyadelerin göğüs göğüse çarpışması şeklinde olmaktaydı. Silahların gelişmesine paralel olarak açık alanlarda çarpışan askerlerin uzaktan vurabilme kapasitesinin artmasına neden oldu. Bu gelişmeler, dikenli tel ve mayınlarla birlikte açık arazide hareketi hem zor hem de tehlikeli hale getirdiğinden siper kazılmasını gerekli hale getirdi [5].
BIRINCI DÜNYA SAVAŞI'NDAKI SIPER SAVAŞI, ESAS OLARAK, ALMAN BIRLIKLERI ILE FRANSA, BÜYÜK BRITANYA VE DAHA SONRA AMERIKA BIRLEŞIK DEVLETLERI'NDEN GELEN MÜTTEFIK KUVVETLERI ARASINDAKI ÇATIŞMANIN YAŞANDIĞI KUZEY FRANSA VE BELÇIKA'NIN BIR BÖLGESI OLAN BATI CEPHESI’NDE YAŞANDI. EYLÜL 191 4'TEKI MARNE MUHAREBESI'NDEN SONRA ALMANLAR AISNE NEHRI'NE GERI PÜSKÜRTÜLDÜ. ALMAN KOMUTAN GENERAL ERICH VON FALKENHAYN FRANSA VE BELÇIKA'DA KAZANDIĞI TOPRAKLARI KAYBETMEMEK IÇIN SIPER KAZILMASINI EMRETTI.
Siper savaşları, düşmanın hafif silah ateşinden iyi, topçu ateşinden ise kısmen korunabildiği, siperlerden oluşan hatlarının kullanıldığı bir kara savaşı türüdür [6]. Bu nedenlerle gelişen siperler, savaş alanlarının çarpışılan, dinlenilen, yemek yenilen, savaşın yönetiminin sağlandığı alanlar haline geldi ve gelişimleri Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar sürdü [7]. Her ne kadar siperlerin ilk kez I. Dünya Savaşı’nın (1914-1918) batı cephesinde kullanıldığı kabul edilse de; tarihte kaleleri düşman saldırılarından korumak ve savunmak için siperler kazıldığı bilinmektedir. Savaşlarda kazılan siperlerin bilinen en eski örneği; MS 530'da yapılmış olan Dara Muharebesinde rastlanmaktadır [8].
Birinci Dünya Savaşı’nın bütün cephelerinde var olan siperler; zemin seviyesi altında korunaklı ve çoğu iki-üç adam yan yana durabilecek kadar genişliğe sahip, gözetleme dürbünü olan, düşman siperleri ile arasında dikenli teller bulunan ve bir süre sonrası siperin or tasında yağmur suyu, çamur, idrar, dışkı vb. birikebildiği yapılardır. Siperler genel olarak zikzaklar halinde kazılmışlardır [9].
Eylül 1914'teki Marne Muharebesi'nden sonra (savaşın başlamasından bir ay son ra) Almanlar Aisne Nehri'ne geri püskürtüldü. Alman komutan General Erich von Falkenhayn Fransa ve Belçika'da kazandığı toprakları kaybetmemek için siper kazılmasını emretti. Ardından Aisne’yi ele geçirmek için şehrin kuzey kıyısına varan İngilizler, ağır toplarla, makineli tüfeklerle silahlanmış, yüksek yerlerdeki siperlere yerleşmiş Almanlar tarafın dan durdurulacaktı.
Müttefik komutanlar, sırtlarda siperler kazmış ve ormanlık alanla gizlenmiş Alman hatlarına saldırmak için siperden yoksun olarak birlikl erini açıktaki yamaçlara saldırtarak yaptıkları her saldırı başarısız olacak ve bu saldırılarda 12.000 kayıp vereceklerdi. Dönemine göre modern bir savaşta savaşmak üzere eğitilmemiş olan komutanları, bir çözüm ve hatta bir strateji arayışındaydılar. Bu amaçla Almanlar gibi siperler kazmayı çare olarak gördüler.
Bu nedenle Batı Cephesi'nin ilk siperleri Aisne’de kazılmıştı. Sonraki birkaç ay boyunca eşit durumda olan ordular, sürekli olarak siperlerini genişleterek birbirlerinin kanatlarından geçmeye ça lıştı. Bu “denize doğru yarış”, Kuzey Denizi'nden İsviçre sınırına kadar uzanan iki paralel siper hattıyla sona erdi. Birinci Dünya Savaşı sırasında inşa edilen siperlerin tamamı uç uca döşense 40.000 km yol kat edebilecek uzunluktaydı [11].
Piyade askerleri tarafından barınmak için cephede kazılan uzun, dar siperler, Birinci Dünya Savaşı birliklerini makineli tüfek ateşinden ve topçu saldırılarından korumak için tasarlanmıştı. Siper konumlarının türü ve niteliği, yerel koşullara bağlı olarak büyük farklılıklar gösteriyordu. Siper duvarlarında yağmurdan sonra çökme olabileceğinden ahşap, kum torbaları veya hasır gibi malzemelerden örülerek yapılmaktaydı. Örneğin zemin suyunun yüksek olduğu Belçika'da siper kazılmadan kum torbaları ve tahta kullanılarak inşa edilmişti. İtalya'nın bazı bölgelerinde kayalarda, Filistin’de çölde kazılmıştı. Fransa'da siperler kasaba ve köylerden geçiyordu.
Ön cephedeki siperler savunmanın ilk hattıydı. Siperlerin girişlerine yerleştirilen kum torbaları, askerlere isabet edebilecek mermileri durdurduğu için bu konuya özel önem veriliyordu. Siperlerin iç kısımlarına askerlerin çıkıp ateş edebildiği bir sekme (fire step) inşa edilmekteydi. Aynı zamanda bu tümsekler askerlerin, nöbet görevindeyken veya bir düşman saldırısı beklendiğinde hazır tüfekleriyle etrafı görmelerini sağlamaktaydı.
Her iki tarafın siperleri arasında bulunan sahipsiz alan (No Man's Land), kazılan ve düşman hakkında bilgi edi nmek için dinleme noktası olarak kullanılan "saps" adı verilen uzantılar da vardı. Ön saflardaki askerlere yardım etmek için destek birlikleri ve gerekli malzemeleri tedarik ediyordu. Bunun yanında bu bölgeler düşmanın ön cephedeki siperleri işgal etmesi halinde geri çekilme noktası olarak da kullanılıyordu. Sığınaklar tipik olarak destek siperlerinin arkasında inşa ediliyordu. Destek siperinin arkasında, önceki iki siperin başarısız olması durumunda acil durum malzemelerini ve birlikleri barındıran yedek siperler vardı.
SIPER SAVAŞLARI, DÜŞMANIN HAFIF SILAH ATEŞINDEN IYI, TOPÇU ATEŞINDEN ISE KISMEN KORUNABILDIĞI, SIPERLERDEN OLUŞAN HATLARININ KULLANILDIĞI BIR KARA SAVAŞI TÜRÜDÜR. BU NEDENLERLE GELIŞEN SIPERLER, SAVAŞ ALANLARININ ÇARPIŞILAN, DINLENILEN, YEMEK YENILEN, SAVAŞIN YÖNETIMININ SAĞLANDIĞI ALANLAR HALINE GELDI VE GELIŞIMLERI BIRINCI DÜNYA SAVAŞI’NIN SONUNA KADAR SÜRDÜ. HER NE KADAR SIPERLERIN ILK KEZ I. DÜNYA SAVAŞI’NIN (1914-1918) BATI CEPHESINDE KULLANILDIĞI KABUL EDILSE DE; TARIHTE KALELERI DÜŞMAN SALDIRILARINDAN KORUMAK VE SAVUNMAK IÇIN SIPERLER KAZILDIĞI BILINMEKTEDIR.
İngiliz ve Fransız siperlerinin aksine, Alman siperlerinin in şaatı çok daha ayrıntılıydı. Bunun nedeni ordunun savunma stratejisiydi. İngilizlerin sığınaklarının aksine, Alman sığınaklarının derinliği tipik olarak 3,5 m'den daha fazlaydı ve bazen aşağıya doğru üç kat inebilen beton merdivenlerle inşa ediliyordu. Alman sığınaklarında tipik olarak elektriğin yanı sıra tuvaletler de vardı.
Batı Cephesindeki siperlerin en büyük düşmanı çamurdu. Zaman zaman siperlerin drenajını bozan bombardımanlar nedeniyle koşullar çok daha kötüleşmekteydi. Siperlerden ve sığınaklardan suyu uzaklaştırmak için pompalar kullanılmasına rağmen dinlenmek veya uyumak için kuru bir yer bulmak genellikle zordu. Biriken bu sulara cephedeki tuvalet atıklarının karışması ciddi sağlık riskleri oluşturuyordu. Sıçanlar ve bitler askerlerin daimi yoldaşlarıydı. Cesetlerle beslenen farelerin 'kedi kadar büyüdüğü' anlatılmaktaydı. Askerlerdeki yaygın bit enfeksiyonları, siper humması hastalığının yayılmasına vektörlük etmekteydi.
Geceleri siperler çoğu zaman faaliyet kovanlarına dönüşüyordu. Devam eden gece bombardımanı veya siper baskınları riskine rağmen, karanlığın örtüsü, birliklerin hayati önem taşıyan ikmal ve bakım görevlerini yapması için kullanılıyordu. İnşaat ekipleri, siperleri ve tahkimatları onarmak, tel örgüler onarmak ve yeni tel döşemek ve topçu mevzilerini hazırlamakla meşgul oluyordu.
Büyük bir savaşın dışında düşmanla yüz yüze savaşmanın tek yolu siper baskınlarıydı. Geceleri 50-200 kişilik gruplar tarafından gerçekleştirilen bu operasyonlar dikkatli bir pl anlama ve uygulama gerektiriyordu. Baskınların çoğu, bir karşı saldırı tarafından tuzağa düşürülmekten kaçınmak için düşman siperlerinde 15 dakikadan fazla zaman harcanarak gerçekleştiriliyordu.
BATI CEPHESI'NIN ILK SIPERLERI AISNE’DE KAZILMIŞTI SONRAKI BIRKAÇ AY BOYUNCA EŞIT DURUMDA OLAN ORDULAR, SÜREKLI OLARAK SIPERLERINI GENIŞLETEREK BIRBIRLERININ KANATLARINDAN GEÇMEYE ÇALIŞTI. BU “DENIZE DOĞRU YARIŞ”, KUZEY DENIZI'NDEN İSVIÇRE SINIRINA KADAR UZANAN IKI PARALEL SIPER HATTIYLA SONA ERDI. BIRINCI DÜ NYA SAVAŞI SIRASINDA INŞA EDILEN SIPERLERIN TAMAMI UÇ UCA DÖŞENSE 40.000 KM YOL KAT EDEBILECEK UZUNLUKTAYDI.
Siper savaşının vahşeti belki de en iyi şekilde 1916'da Fransa'daki Somme Muharebesi'nde örneklenebilir. İngiliz birlikleri yalnızca savaşın ilk gününde 60.000 kayıp verdi. Büyük Savaş karşılıklı kazılan siperlerin etkileri nedeniyle Batı Cephesi'ni 1918 baharına kadar çıkmaza sürüklemiştir. 765 km uzunluğundaki siperler, Fransa'yı güneyde İsviçre sınırından Belçika'nın Kuzey Denizi kıyısına kadar boydan boya geçiyordu. Askerler için rutin siper döngüsü 70 gün ön cephede, 30 gün yakındaki destek siperlerinde ve 70 ila 120 gün yedekte kalmayı içeriyordu.
1914'te Fransa'da gerçekleşen Aisne Muharebesi, Batı Cephesi'nde siper savaşlarının başlangıcını oluşturdu. Bununla birlikte daha önceki savaşlarda tecrübe edilmemiş olan siper yaşamının getirdiği olumsuzluklarla birlikte savaşın doğasından kaynaklanan ölümlerin ve yaralanmaların çokluğu sağlık alanında pek çok gelişmenin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Birinci dünya savaşında siperlerde süren dört yıllık savaş siper yaşamından kaynaklı hastalıkların ortaya çıkmasına neden oldu. Hastalıkların bir kısmı siperlerde ilk kez ortaya çıktığı için bu hastalıklara "siper hastalıkları" dendi (Siper ağızı, siper nefriti, siper ayağı gibi).
Antibiyotiklerin keşfedilmemiş olduğu savaş yıllarında bulaşıcı hastalıklardan korunmak için varsa tek çare aşı olmaktı. Siperlerde ortaya çıkan bu hastalıklar aşı yapılması için var olan direnci ortadan kaldırdı ve geniş kitlelerin aşı yaptırmasına neden oldu. Siper savaşları karşılıklı olarak askerlerin güvenliğini artırmış olsa da siper yaşamı daha önce tecrübe edilmemiş olduğundan pek çok sorunun ortaya çıkmasına neden oldu. Bu şekilde savaş uzadı (4 yıl) ve tarafları yıpratıcı ana unsurlardan birisi oldu.
BÜYÜK SAVAŞ KARŞILIKLI KAZILAN SIPERLERIN ETKILERI NEDENIY LE BATI CEPHESI 1918 BAHARINA KADAR ÇIKMAZA SÜRÜKLEMIŞTIR. 765 KM UZUNLUĞUNDAKI SIPERLER FRANSA'YI GÜNEYDE İSVIÇRE SINIRINDAN BELÇIKA'NIN KUZEY DENIZI KIYISINA KADAR BOYDAN BOYA GEÇIYORDU. İTILAF DEVLETLERI VE ALMAN BIRLIKLERI SIPER HATLARINI GEÇMEK IÇIN BINLERCE GIRIŞIMDE BULUNMALARINA RAĞMEN HER YÖNDE 5 MILDEN FAZLA ILERLEYEMEMIŞLERDIR.
REFERANSLAR;
[1] Strachan H. The First World War as a global war. First World War Stud 2010; doi:10.1080/19475021003621036
[2] Selçuk M. Harb-i Umumi, Eğitim ve Toplum: Bir Neslin Yok Oluşu. Çanakkale Araştırmaları Türk Illığı 2015; 13.
[3] Clark C. The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914. Penguin UK; 2012
[4] Wilson N, Clement C, Summers JA, et al. Mortality of first world war military personnel. BMJ 2014; 349.
[5] Murray N. The Rocky Road to the Great War: The Evolution of Trench Warfare to 1914. Potomac Books; 2013
[6] Ellis J. Eye Deep in Hell. First Edition. Fontana/Collins, 1977.
[7] Ülkü O. Osmanlı İmparatorluğu’nda Savunma Sistemi Olarak Tabya Mimarisi. Atatürk Üni. İlahiyat Fak. Dergisi 2007.
[8] BELISARIUS AT DARAS, 530 AD: A STUDY IN THE USE OF INTERIOR LINES. Deadliest Blogger Mil Hist Page 2017.
[9] Life in the Trenches of World War I. HISTORY 2021.
[10] Trench Warfare. Natl WWI Mus Meml.
[11] The History Press | The first trenches of the First World War.
[12] Trench construction. Diana Overbey.
[13] Aisne, France: The Home Of World War I. 2019.
[14] The Thiepval Memorial, la Somme, France. Thiepval Meml Somme Fr.
[15] Life in the trenches. NZ History.
[16] Istl AC, McAlister VC. Medical response to the declaration of the First World War. J Med Biogr 2018.
[17] Atenstaedt RL. The medical response to trench nephritis in World War One. Kidney Int 2006.
