English
TÜRKIYE, NATO-AB IŞBIRLIĞI VE 2005 YILINDA AB’NIN ADAY ÜYELIĞIMIZE YÖNELIK KARARI KAPSAMINDA, WEAO/WEAG’IN SONA ERDIRILMESI VE EDA’NIN TEŞKILINE MUTABAKAT VERMIŞTIR. ANCAK, AB’YE TAM ÜYELIK GERÇEKLEŞENE DEK EDA ILE KURUMSAL ILIŞKILER VE AB SAVUNMA VE GÜVENLIK SIYASASI DANIŞMALAR SÜRECINE KATILIMINA CEVAZ VERECEK OLAN İDARI DÜZENLEMELER (ADMINISTRATIVE ARRANGEMENTS) BELGESININ AB ÜYESI YUNANISTAN VE GÜNEY KIBRIS’IN ENGELLEMESIYLE AB KONSEYI ONAYINA BILE SUNULAMAMASI SONUCUNDA SÜRECIN DIŞINDA KALMIŞTIR.
Avrupa ülkelerinin NATO içinde eski kıtaya özgü askeri yeteneklerini oluşturmak için başlattığı hamleler, Bağımsız Avrupa Program Group (IEPG) bünyesinde başlatılmıştır. 1997 Erfurt Toplantısında Batı Avrupa Birliği’nin (WEU) oluşturulması ve bu kapsamda Batı Avrupa Silahlanma Örgütü ve Çalışma Grubunun (WEAG ve WEAO) teşkiliyle savunma amaçlı ortak teknoloji projelerinin yürütülmesi için ilk adım atılmıştır. 16 AB üyesi ülke ile Türkiye’nin de (Norveç’le beraber) tam ve eşit üye olduğu WEU/WEAO faaliyetleri, 2004 yılında AB’nin kurumsal dönüşümü ile Avrupa Güvenlik ve Savunma Politikası (AGSP) kapsamında Avrupa Savunma Ajansı’nın (European Defense Agency-EDA) teşkiline karar verilmesiyle 2005 yılında sona ermiştir. AB üyesi Danimarka bu süreçte AGSP’ne katılmama kararı (opt-out) almıştır.
Türkiye, NATO-AB işbirliği ve 2005 yılında AB’nin aday üyeliğimize yönelik kararı kapsamında, WEAO/WEAG’ın sona erdirilmesi ve EDA’nın teşkiline mutabakat vermiştir. Ancak, AB’ye tam üyelik gerçekleşene dek EDA ile kurumsal ilişkiler ve AB Savunma ve Güvenlik Siyasası Danışmalar sürecine katılımına cevaz verecek olan İdari Düzenlemeler (Administrative Arrangements) belgesinin AB üyesi Yunanistan ve Güney Kıbrıs’ın engellemesiyle AB Konseyi onayına bile sunulamaması sonucunda sürecin dışında kalmıştır.
EDA’nın faaliyete geçmesiyle birlikte Yetenekler, Ar-Ge ve Teknoloji Temeli ve Avrupa Savunma Pazarının oluşmasını hedefleyen AB ülkeleri AB Askeri Karargâhını da oluşturarak krizlere müdahale için planlama yeteneğini sağlamıştır. Askeri birlik yapılanmasını öncelik görmeyen AB ülkeleri NATO’nun yeteneklerinden faydalanmayı hedeflerken, savunma yetenekleri bağlamında EDA’yı güçlendirmek adına önce İskandinav ülkelerinin zengin komşu Norveç’le, daha sonra tarafsız ülke İsviçre ile askeri-sivil iş birliğini sağlamak amacıyla bahse konu AA’yı imzaladıkları bilinmektedir.
Rusya, 2018’deki Kırım’ı tek taraflı ilhakından aldığı cesaretle Ukrayna’ya karşı saldırılarını başlatmış ve geniş anlamda yoğun bombardımanlara devam etmektedir. Bu işgalden irkilen Avrupa Birliği, kendi başına bir etki sağlayamayacağını anlayınca ABD ve Türkiye’nin de içinde bulunduğu Kuzey Atlantik İşbirliği Örgütü (NATO) üzerinden güç toplamaya girişmiştir. Bu kapsamda, gözden geçirilerek PESCO ve EDF olarak adlandırılan savunma mekanizmaları vasıtasıyla AB’nin savunma ve güvenlik alanındaki ilgi ve hedef düzeyini yükseltmeyi amaçlamıştır.
PESCO (Permanent Structured Cooperation): ‘Daimi Yapılandırılmış İşbirliği’ AGSP’nin yenilenmiş haliyle Aralık 2017’de 25 Üye ülke tarafından tesis edilmiş ve ortak güvenlik ve savunma sürecinin teşvik edilmesinde en önemli araç ve NATO ile tamamlayıcı olabilecek tam kapsamlı kuvvet paketi olarak ilan edilmiştir.
EDF (The European Defence Fund): 7 Haziran 2017’de AB Komisyonu Avrupa Savunma Fonu adıyla, savunma araştırma ve yetenek geliştirme alanlarında Avrupa işbirliği projelerine ortak finansman sağlayacak olan iletişim belgesini hazırlamıştır. EDF, 1 Ocak 2021’de işlevselliğini kazanmış ve 2021-2027 dönemini kapsayan onaylı toplam 7.953 milyar Euro bütçeyle faaliyete geçirilmiştir.
SAVUNMA VE GÜVENLIK SANAYI FAALIYETLERI VE DIŞ İLIŞKILER:
AB Komisyonunun Preparatory Action on Defence Research (PADR) başlıklı savunma araştırma hazırlık eylem planı, 2021’den beri EDF altında faaliyet gösteren tam kapsamlı AB Savunma Araştırma Programı (EU Defence Research Program) olarak EDA tarafından yönetilmektedir. Güçlü ve rekabet edebilir bir Avrupa Savunma Teknoloji ve Sanayi Temeli (EDTIB) için savunma yeteneklerinin geliştirilmesi ve Avrupa’nın stratejik otonomi kazanması elzem olmaktadır. EDA, yetenek geliştirme ve Ar-Ge odaklı faaliyetler için sanayi ile yapısal diyalog ve geliştirilmiş bağlantı tesis etmiştir.
MALUM AB ÜLKELERININ, SGO’NA OLASI KATILIM VE KATKILARIMIZI SÜRÜNCEMEDE BIRAKARAK, MALI ENGEL VE SORUNLAR YARATABILECEĞI DE KUVVETLE MUHTEMELDIR. DIĞER TARAFTAN, LIMANLARIN KULLANILMASI GIBI YUNANISTAN VE GKRY TALEPLERININ YARATACAĞI BAŞ AĞRISI VE ORTA ASYA 5’LISI ÜLKELERE BÖLGEDEKI ENERJI, ULAŞIM VE ALTYAPI ODAKLI PROJELERDE MALI ONAY ŞANTAJIYLA GKRY’DE BÜYÜKELÇILIK AÇTIRMAK YOLUYLA DIPLOMATIK TEMAS VE TANINMADA AVANTAJ ELDE ETMEK YÖNÜNDEKI GELIŞMELER DE BU DÖNEMDE ORTAYA ÇIKMIŞTIR.
30 Kasım 2023 tarihinde, AB Stratejik Pusulası (EU Strategic Compass) isimli yeni savunma kavram belgesinin açıklanması AGSP, PESCO ve EDA çalışmalarına ivme kazandırmıştır. Bu kapsamda, toplamda 240 milyar Avro’luk rekor bir savunma bütçesiyle 2021 yılına göre %6 artış sağlanmış, 2016’dan beri 8 yıl süren daimi artış ivmesi yakalanmıştır. 27 ülke arasında İsveç, Lüksemburg, Litvanya, İspanya, Belçika ve Yunanistan savunma harcamalarındaki artışla öne çıkmıştır.
ABD SEÇIMLERI VE TRUMP’IN GÖREVE BAŞLAMASIYLA AVRUPA SAVUNMASI:
2024 yılı sonunda gerçekleşen ABD Başkanlık seçimleri sonucunda 2. Dönem seçilen Donald Trump, 2025 başında seçim vaatleri kapsamındaki söylemlerini baskın tarzındaki talepleri olarak ortaya atmasıyla AB içinde dalgalanmalar yaşanmıştır. AB bu durumdan yeni bir fırsat olarak güç oluşumunu hızlandırmak, Türkiye dâhil İngiltere ile Rusya’ya karşı güçlü bir duruş sağlamak odaklı stratejisini ortaya koymuştur. Bu çerçevede, Türk Devletleri Teşkilatı üyesi olan Orta Asya 5’lisi ile enerji, ulaşım, eğitim ve ticari yatırım odaklı anlaşmalar yapan AB, 12 Milyar Avro tutarındaki kaynakla ‘European Gateway’ projesi kapsamında Stratejik Otonomi hedefini güçlendirme adımını atmıştır.
TÜRKIYE, AB ÜYELIĞI VE SAVUNMA-GÜVENLIK IŞ BIRLIĞINE ÖNEM VERMEKLE BIRLIKTE, UZUN VADELI STRATEJI KAPSAMINDA SAVUNMA SANAYI, ENERJI, TICARET VE ULAŞIM YATIRIMLARIYLA KÜRESEL YÖNETIM VE EKONOMIK SISTEMIN EŞIT TEMELDE DUZENLENMESINDE DIĞER AKTÖRLERLE (ABD, RF, ÇIN, TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI VE BRICS) DE ÇOK BOYUTLU DIPLOMATIK ILIŞKILERINI GELIŞTIRME AZIM VE KARARLILIĞINDADIR.
AB GÜVENLIK VE SAVUNMA ORTAKLIKLARI (GSO) GIRIŞIMI:
AB’nin savunma alanındaki eksiklerini tamamlamak amacıyla hazırladığı “Güvenlik ve Savunma Ortaklığı (GSO)”, oluşturma anlaşmasına ABD, Kanada ve İngiltere’nin de davet edildiği öğrenilmiştir. GSO’ya ilk aşamada Norveç, Moldova, Güney Kore, Japonya, Arnavutluk ve Kuzey Makedonya katılmıştır. Türkiye’nin gelişen İHA, uçak, füze ve mühimmat yeteneklerini AB’ne eklemlemek amacını güden bu ortaklık önerisine Ankara’nın mesafeli yaklaştığı bilinmektedir. Türkiye, AB aday ülkesi olarak imtiyazlı bir ortaklık yerine tam üyelik perspektifini korumakta ve Rusya ile sıcak savaş anlamına gelecek bir yapılanmaya karşı temkinli davranmaktadır.
Türkiye’nin AB Güvenlik ve Savunma Siyasasına (AGSP) İlişkin Beklentileri:
Türkiye, AB üyeliği stratejik hedefinden hareketle; AGSP’nin gelişmesini desteklemiş, Berlin+ düzenlemeleri ve müstakil AGSP harekâtlarına en yüksek katkı sağlayan AB dışı aktör olmuştur. Ancak AB, Türkiye’nin taleplerine karşı oyalayıcı ve kaçamak yaklaşımlarını sürdürmektedir. Gelinen aşamada Türkiye; AB üyelik fasıllarının açılması, Gümrük Birliği'nin güncellenmesi ve Savunma Sanayii Başkanlığımızın (SSB) EDA ile Ar-Ge odaklı projelerde önünün açılması gerektiğini uluslararası platformlarda dile getirmelidir.
TÜRKIYE, AB ÜYELIĞINE DAIR ÇALIŞMALAR DONDURULMASINA RAĞMEN AB KOMISYONU VE EDA ILE SIYASI, EKONOMIK ASKERI-SAVUNMA, ENERJI VE TICARET ODAKLI ORTAK COĞRAFYADAKI ILGI, ALAKA VE MENFAATLERINI GÜÇLENDIRMEK AMACIYLA DIPLOMATIK GAYRETLERINI SÜRDÜRMEKTEDIR. AB ÜYELIĞI STRATEJIK HEDEF OLARAK SÜRDÜRÜLMEKTE, ANCAK OLASI SENARYOLAR BAĞLAMINDA İMTIYAZLI/GENIŞLETILMIŞ ORTAKLIK TANIMLAMALARINA BAĞLI KALMAKSIZIN, ANLAMLI, KAPSAMLI, EŞIT DÜZEYDE VE KARŞILIKLI KAZANÇ ILKESIYLE KALICI VE SÜRDÜRÜLEBILIR BIR MEKANIZMANIN TANIMLANMASI VE YERLEŞMESINI BEKMEKTEDIR.
SONUÇ:
Türkiye, AB üyeliği ve savunma iş birliğine önem vermekle birlikte, uzun vadeli stratejisi kapsamında küresel yönetim ve ekonomik sistemin eşit temelde düzenlenmesinde diğer aktörlerle de çok boyutlu ilişkilerini geliştirme kararlılığındadır. AB, küresel sorumluluk yaklaşımıyla Türkiye’yi yanına alarak eşit düzeyde stratejik ortak olarak barış politikaları üretmelidir.
AB SAHIP OLDUĞU REFAH VE GELIŞMIŞLIK DÜZEYINI PAYLAŞTIĞI, YAKIN KOMŞULARA YAYDIĞI VE UZAK COĞRAFYALARDAKI IHTIYAÇ SAHIBI TOPLULUKLARA EL UZATTIĞI ÖLÇÜDE GÜVENLIK VE SAVUNMASINI GÜÇLENDIREBILIR VE MÜLTECI AKINLARINI DURDURMA YETENEĞINE KAVUŞABILIR. KEZA, ERIŞTIĞI KALKINMA DÜZEYI VE GELIŞTIRDIĞI TEKNOLOJILERI DE GENIŞ COĞRAFYALARA AKTARDIĞI SÜRECE KÜRESEL KALKINMAYI SAĞLAYABILECEĞINI HATIRDA TUTMALI, ÖNCÜ, MODEL VE CAZIBE MERKEZI OLMAYI SÜRDÜRME POTANSIYELIYLE VARLIĞINI DAHA KIYMETLI HALE GETIRECEĞINI ANLAMALIDIR.
KAYNAKLAR:
NATO-AB Stratejik Ortaklık-Türkiye’nin Yaklaşımı Notu-2009
Batı Avrupa Birliği (WEU) Paper ”Equal Participation in Armaments, Space And Military Studies” 1998-2005
The European Defence Agency (EDA) Annual Defence Data report for 2022
EDA web sayfası (https://eda.europa.eu./home)
İç ve Dış Basın haberleri ‘AB-Ukrayna Savunma Destek Paketi (DSP)! (Ocak-Nisan 2025)
European Liberal Forum, Study 6 ‘Towards New European Security’ Yayını (2023)
AB Parlamento Araştırma Servisi Yayını No: EPRS_BRI(2025)767215_en.pdf
