English
ERMENILERIN, OSMANLI EGEMENLIĞINDE YAŞAMAYA BAŞLADIKLARI 1515 YILINDAN SONRA IDARE ILE BAZI UYUŞMAZLIKLARI OLSA DA ILK CIDDI ISYANLARI, BIR VERGI ISYANI OLARAK 1780 YILINDA MARAŞ ZEYTUN’DA GERÇEKLEŞMIŞTIR. ERMENILERIN SIYASI VE ETNIK TEMELLI ILK ISYAN HAREKETI ISE 1878 YILINDA YINE ZEYTUN’DA YAŞANAN HADISELER OLUP, OSMANLI ARŞIVLERINE GÖRE; 200-300 KADAR ERMENI EŞKIYA TARAFINDAN BIR CAMI YAKILMIŞ, HÜKÜMET KONAĞI TAHRIP EDILMIŞ, CIVARDA YER ALAN MÜSLÜMAN KÖYLERI BASILARAK ÖLDÜRME, YARALAMA, YAĞMA VE GASP FAALIYETLERI GERÇEKLEŞTIRILMIŞTIR.
Çok milletli bir yapıya sahip olan Osmanlı İmparatorluğu’nda, bozulan devlet sistemi ve otoritesi, beraberinde isyan ve ayrılıkları getirmiştir. İmparatorluğa, 1804 yılında ilk isyan eden Sırplar iken, bağımsızlığını ilk kazanan ise 1829 yılında Yunanlar olmuştur. Sırplar ile başlayan ayrılıkçı hareketler, diğer milletlere de sirayet etmiş ve İmparatorluğun son yüzyılında artmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu’na isyan eden milletler içinde en sancılı süreç Ermeniler ile yaşanmıştır. Yüzyıllarca sadık millet olarak kabul edilen Ermeniler; milliyetçilik akımları, Ermeni kilisesinin faaliyetleri ile yabancı devletlerin kışkırtmaları ve Ermeni cemaatini siyasi bir baskı aracı olarak kullanmaları neticesinde, defalarca isyan girişiminde bulunmuşlardır. Özellikle Birinci Dünya Savaşı devam ederken ortaya çıkan sorunlar, nihayetinde zorunlu ve doğru bir adım olarak Nisan 1915’te Ermeniler için tehcir kararına dönüşmüştür.
Ermeni meselesi etnik temelli ve siyasidir. Bununla birlikte, devlet otoritesine bir başkaldırı aracı olarak vergi ödememe eğilimi Ermenilerde de görülmüştür. Ermenilerin Osmanlı egemenliğine girdiği 1515 yılından itibaren küçük çapta hadiseler yaşanmakla birlikte, ilk büyük ve uzun süreli isyan, 1780 yılında Maraş Zeytun’da gerçekleşen bir vergi isyanı olarak dikkat çekmektedir.
Table of contents [Show]
1. ERMENİ MESELESİ
Osmanlı İmparatorluğu, milliyetçi akımlardan dolayı dağılan tek imparatorluk olmasa da dönemin diğer imparatorluklarının hiçbirisinde milliyetçi akımlar Osmanlı’da olduğu gibi aktif ve silahlı eylemlere dönüşmemiştir (Ortaylı, 2012: 13). Hatta imparatorluklar dağılırken, Osmanlı’da olduğu gibi diasporalar ve ihtilal komiteleri dahi oluşmamıştır (Ortaylı, 2012: 13).
1.1. İSYANLARIN NEDENLERI
Ermenileri Osmanlı’ya karşı kışkırtan ilk devlet Rusya olmuştur. Ermeni meselesinin diplomatik ve siyasi bir nitelik kazanması ise 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması ve ardından 13 Temmuz 1878 tarihinde imzalanan Berlin Antlaşması ile başlamıştır. Berlin Antlaşması’nın 61. maddesiyle Ermeni meselesi bir dış politika malzemesi haline gelmiş ve uluslararası ilişkilerde sürekli gündem edilmiştir.
1.2. İSYANLAR
Ermenilerin, Osmanlı egemenliğinde yaşamaya başladıkları 1515 yılından sonra idare ile bazı uyuşmazlıkları olsa da ilk ciddi isyanları, bir vergi isyanı olarak 1780 yılında Maraş Zeytun’da gerçekleşmiştir. Ermenilerin siyasi ve etnik temelli ilk isyan hareketi ise 1878 yılında yine Zeytun’da yaşanan hadiselerdir. Literatürde genel olarak kabul edilen etnik nitelikteki kapsamlı isyan hareketi ise 1890 yılında yaşanan Erzurum isyanıdır.
ERMENI MESELESI ETNIK TEMELLI VE SIYASIDIR. BUNUNLA BIRLIKTE, DEVLET OTORITESINE BIR BAŞKALDIRI ARACI OLARAK VERGI ÖDEMEME EĞILIMI ERMENILERDE DE GÖRÜLMÜŞTÜR. ERMENILERIN OSMANLI EGEMENLIĞINE GIRDIĞI 1515 YILINDAN ITIBAREN KÜÇÜK ÇAPTA HADISELER YAŞANMAKLA BIRLIKTE, ILK BÜYÜK VE UZUN SÜRELI ISYAN, 1780 YILINDA MARAŞ ZEYTUN’DA GERÇEKLEŞEN BIR VERGI ISYANI OLARAK DIKKAT ÇEKMEKTEDIR. SONRAKI SÜREÇTE, VERGIYE KARŞI GÖSTERILEN DIRENÇ, SIYASI VE ETNIK ISYANLARLA BIRLEŞMIŞ VE TAMAMIYLA SILAHLI MÜCADELEYE DÖNÜŞMÜŞTÜR. NITEKIM TEHCIR KARARINA KADAR KI HER ISYAN HAREKETINDE VERGI VERMEME EĞILIMINE RASTLANMAKTADIR. YABANCI DEVLETLER DE ERMENI MESELESINE YÖNELIK OLARAK VERGI KONUSUNU HER DAIM GÜNDEMDE TUTMUŞLARDIR.
2. VERGİ VE ERMENİLER
Bir gelir kaynağı ve egemenlik yansıması olarak vergiler, Osmanlı mali sisteminde önemli bir yer tutmuştur. Osmanlı ekonomisinin temeli tarım ve hayvancılığa dayandığından dolayı, vergi yükü esas itibariyle zirai faaliyetler üzerinde oluşmuştur (Eğilmez, 2018: 94). Sonraki süreçte tımar sisteminin yerine, vergi gelirlerinin tahsilinde iltizam yöntemine geçilmiştir. Bu yöntemde, mültezim adı verilenler tarafından tahsilat gerçekleştirilmiş, mültezimlerin halktan fazla vergi almaları gibi hadiseler tepkilere yol açmıştır.
2.1. 1780 ZEYTUN İSYANI - VERGININ REDDI
Zeytun Ermenileri, bölgenin verimsiz sarp kayalıklardan oluşan coğrafi yapısını ve ulaşım güçlüğünü öne sürerek defalarca ayaklanmış ve vergiye direnç göstermişlerdir. Zeytunlu Ermeniler, vergi vermeme eğilimlerini, kendilerine IV. Murad tarafından verildiğini iddia ettikleri bir fermana dayandırmışlardır. Ancak, fermanın sahte olduğu araştırmacılar tarafından ortaya konulmuş, Osmanlı kayıtlarında bu fermanla ilgili hiçbir kanıta rastlanmamıştır.
TEORIDE VERGI REDDI YA DA VERGI GREVI OLARAK IFADE EDILEN DURUM, MÜKELLEFLERIN ÇEŞITLI NEDENLERLE VERGILERE KARŞI TEPKI GÖSTERIP VERGI ÖDEMEMELERIDIR. VERGI REDDI, BIREYSEL OLARAK ORTAYA ÇIKABILECEĞI GIBI BIR BÖLGE YA DA BIR TOPLULUK NEZDINDE DE GERÇEKLEŞEBILMEKTEDIR. İŞTE BU TARZ KOLEKTIF VERGI REDDI HALINDE ORTAYA VERGI ISYANLARI ÇIKMAKTADIR. CELALI İSYANLARI VE PATRONA HALIL İSYANI BAŞTA OLMAK ÜZERE, OSMANLI TARIHINDE VERGI TEMELLI ÇOK SAYIDA ISYAN ÇIKMIŞ, ERMENI MESELESININ BAŞLANGICINDAN TEHCIRE KADAR KI SÜREÇTE DE ERMENILER, SIYASI VE ETNIK IÇERIKLI ISYANLARINI VERGI REDDI ILE DESTEKLEMIŞLERDIR.
2.2. DIPLOMATIK BASKILAR
Ermenilerin vergilerle ilgili çıkardığı sorunlar yabancı devletler ile yapılan görüşmelere de yansımış, soruna müdahil olan devletler her fırsatta vergileri gündeme getirmişlerdir. Berlin Antlaşması sonrasında İstanbul İngiltere Sefiri Layard tarafından Hükümete 19 Ağustos 1878 tarihli nota verilmiş, ıslahatlarla birlikte vergi sorununun çözülmesi istenmiştir.
2.3. VERGI REFORMU ÇABALARI
İmparatorluğun son dönemlerinde, reformist hareketler ile her ne kadar kolluk kuvvetlerinin vergi tahsilatındaki etkinliği azaltılmaya çalışılsa da vergi tahsil sürecinin bir baskı unsuru olmasının önüne tam anlamıyla geçilememiştir. Berlin Antlaşmasından sonra hassas bir konu haline gelen Ermeni meselesi, vergi tahsilatı sırasında bazı Ermenilerin öldüğüne dair iddialar ile daha da karmaşıklaşmıştır. Ermenice olarak Londra'da basılan programında Hınçak Cemiyeti; "vergileri ödememek" gibi ibarelerle halkı isyana teşvik etmiştir.
2.4. SONUN BAŞLANGICI - 1909 ADANA OLAYLARI
Mösyö Muşeg’in kışkırtmalarıyla 14 Nisan 1909 tarihinde Adana olayları başlamıştır. Muşeg, Ermeni cemaatine silahlanmalarını telkin ederken, "vergi vermeyiniz" şeklinde nasihat vermiştir. İsyancı Ermeniler, kendileri vergi vermedikleri gibi vergi tahsilatını da engellemişlerdir.
GÜNÜMÜZDE AVRUPA BIRLIĞI BÜTÜNLEŞME SÜRECINDE EN SORUNLU ALANLARDAN BIRISINI VERGI ENTEGRASYONU OLUŞTURMAKTADIR. NITEKIM, DEVLETLER VERGI GIBI ÖZEL VE GÜÇLÜ BIR EGEMENLIK HAKKINDAN VAZGEÇMEK ISTEMEMEKTEDIR. NE VAR KI ERMENI VE DIĞER AZINLIK CEMAATLERINE YÖNELIK MESELEDE, AVRUPALI DEVLETLER, OSMANLI IDARESINDEN EGEMENLIK HAKKINI PAYLAŞMASINI ISTEYECEK KADAR ILERI GITMIŞLERDIR.
SONUÇ
Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde yaşayan çok sayıda milletten birisi de Ermeniler olmuştur. Ermenileri diğerlerinden ayıran en önemli özellik ise Müslüman tebaa ile daha yoğun olarak iç içe yaşamış olmaları ve Osmanlı nezdinde sadık millet olarak görülmeleridir. Ne var ki İmparatorluk dağılırken çeşitli neden ve kışkırtmalarla Ermeniler de isyan etmiştir.
Ermeni meselesinde de Ermeni tebaanın vergiye karşı gösterdikleri direnç ve örgütlü olarak vergi ödememe eğilimleri, meselenin önemli bir öğesini oluşturmaktadır. Keza isyanlarda, isyan öncesi propaganda ve hazırlıklarda ve de uluslararası baskılarda, vergiler her daim meselenin paydasında yer almıştır.
NOT: Bu makale, yazarın Vergi Perspektifinden Ermeni Meselesi ve On Sekizinci Yüzyılda Vergiye Karşı Direniş ve İsyanlar – VI “Zeytun Kazası Ermeni İsyanı, 1780" başlıklı çalışmalarının harmanlanmış ve kısaltılmış halidir.
KAYNAKÇA
AKTAN, C. C., DİLEYİCİ, D. & SARAÇ, Ö. (2003). Osmanlı Tarihinde Vergi İsyanları II, SDÜ İİBF Dergisi, 8 (1): 1-25.
BİNARK, İ. (2005). Asılsız Ermeni İddiaları ve Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim, ATO Yayınları.
BORAY, F. E. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İsyanlar, Kum Saati Yayınları.
EĞİLMEZ, M. (2018). Tarihsel Süreç İçinde Dünya Ekonomisi, Remzi Kitabevi.
HALAÇOĞLU, Y. (2002). Ermeni Tehciri ve Gerçekler, Türkler, C. 13, Yeni Türkiye Yayınları.
ORTAYLI, İ. (2012). Yakın Tarihin Gerçekleri, Timaş Yayınları.
URAS, E. (1976). Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yayınları.
